Σχεδίασμα Β', Απόσπασμα 2

Α Το θέμα του κειμένου

ΔΟΜΗ

Στους 2 πρώτους στίχους δίνεται το θέμα , στους στίχους 3-4 παρουσιάζονται οι εικόνες της φύσης και στους στ. 12-13 ο κίνδυνος της ψυχής να υποκύψει στον πειρασμό της φύσης.

Β. Σχολιασμός

1.  Η φανταστική εικόνα του πρώτου στίχου

-    Παρατηρώντας τη φανταστική (πλαστή) εικόνα του πρώτου στίχου και μελετώντας τους στοχασμούς του ποιητή (στην εισαγωγή του αποσπάσματος) διακρίνουμε

δύο προσωποποιήσεις που λειτουργούν συμβολικά,

δύο ρήματα (χορεύουν και γελούνε), που δημιουργούν κάποια εντύπωση, ενώ

η εικόνα αυτή έχει κάποια θέση στο τραγικό σκηνικό της πολιορκημένης πόλης.

α. Ο Απρίλης, ο κατεξοχήν μήνας της άνοιξης, συμβολίζει την αναγέννηση και την ομορφιά της φύσης: τότε ανθίζουν τα περισσότερα φυτά και ξεπετούν τους τρυφερούς βλαστούς τους, τότε γλυκαίνει ο καιρός. Ο Έρωτας, πάλι, συμβολίζει την ψυχοσωματική έξαρση ανθρώπων και ζώων, τη δημιουργική δύναμη της φύσης, γενικότερα τη χαρά. Έτσι, ο Απρίλης, μήνας της αναγέννησης, της χαράς και της ομορφιάς, είναι ο κατεξοχήν μήνας που θα μπορούσε να συσχετιστεί με τον Έρωτα.

β. Το ρήμα χορεύουν δίνει την εντύπωση της χαρούμενης κίνησης, ενώ το γελούνε την εντύπωση της ευχάριστης διάθεσης. Και τα δύο μαζί δίνουν την εντύπωση  της γιορταστικής ατμόσφαιρας.

γ. Αυτή η εικόνα της χαράς, της γιορτής και της ευτυχίας έρχεται σε οξεία και δραματική αντίθεση με την τραγική κατάσταση των πολιορκημένων, ενώ η ζωή που ξαναγεννιέται στη φύση είναι σαν ένας άλλος εχθρός, ο οποίος τους περισφίγγει και «θέλει να καταβάλει την ανθρώπινη ψυχή» (τόσ' άρματα σε κλειούνε = τόσοι αρματωμένοι εχθροί σε περικυκλώνουν).

2.  Η λειτουργία των δύο ημιστίχιων του δεύτερου στίχου

Η   σύγκριση εξισώνει αριθμητικά τα όπλα με τα άνθη και τους καρπούς (όσα είναι τα άνθη και οι καρποί στη φύση, τόσο είναι και το αμέτρητο πλήθος των ένοπλων πολιορκητών), ενώ διακρίνουμε και μία λανθάνουσα αντίθεση: από τη μια δίνεται η χαρά, η ελευθερία και η ζωή μέσα από τα άνθη και τους καρπούς· και από την άλλη ο πόνος, ο κίνδυνος και ο θάνατος μέσα από τα άρματα και την πολιορκία.

•    Το β' πρόσωπο στο οποίο απευθύνεται ο ποιητής (σε) είναι η «ανθρώπινη φύση», η «ανθρώπινη ψυχή» των πολιορκημένων.

3. Οι εικόνες της ανοιξιάτικης φύσης (στ. 3-11)

Την ομορφιά της ανοιξιάτικης φύσης την εκφράζουν σ' αυτό το τμήμα εικόνες πραγματικές (όχι φανταστικές σαν εκείνη του πρώτου στίχου): τρεις με ζωντανά πλάσματα μέσα στο φυσικό τους περιβάλλον (για τα φυτά έχει γίνει λόγος στο δεύτερο στίχο) και μία με πράγματα ανόργανα και νεκρά:

α. Η πρώτη εικόνα, ειδυλλιακή, παρουσιάζει ένα κοπάδι λευκά πρόβατα και το είδωλο του στη γαλήνια επιφάνεια της θάλασσας, όπου ενώνεται με τις ομορφιές του ουρανού (εσύσμιξε = ενώθηκε, έσμιξε), που καθρεφτίζονται και αυτές στο νερό' στην εικόνα υπάρχει και κίνηση (κινούμενο) και ήχος (βελάζει). Τα πρόβατα εντάσσονται σε μια σύνθετη εικόνα και συνδέονται με το βουνό, με τη θάλασσα και με τον ουρανό στην εικόνα του ποιητικού αυτού κατοπτρισμού και, εκφραστικά, με την υπαλλαγή (λευκό βουνάκι πρόβατα αντί βουνάκι λευκά πρόβατα) που εμπεριέχει μεταφορά   (βουνάκι = κοπάδι).

β. Η δεύτερη εικόνα παρουσιάζει μια γαλάζια πεταλούδα σε δύο φάσεις:

• να φτάνει βιαστική (μ άσπονδα = με σπουδή, με βιασύνη) στη λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου και να καθρεφτίζεται στα νερά της παίζοντας με τον ίσκιο της και

• αναδρομικά, να κοιμάται μέσα σε έναν ευωδιαστό άγριο κρίνο (η εικόνα είναι και οσφρητική: ευώδιασε).

γ. Η τρίτη εικόνα δίνει ένα μικρό και ασήμαντο σκουλήκι σε στιγμές χαράς και ευτυχίας· το υποκοριστικό δηλώνει το μικρό μέγεθος αλλά και κάποια στάση τρυφερότητας του ποιητή· παρατηρούμε την παρουσία και της όσφρησης, έστω και μεταφορικά (ώρα γλυκιά).

δ. Τέλος, στην τέταρτη εικόνα δίνουν το «παρών» τους ακόμα και τα άψυχα της φύσης (μαύρη πέτρα) καθώς και τα νεκρά (ξερό χορτάρι), που μετουσιώνονται σε πράγματα πανέμορφα (ολόχρυσα).

 Δεν είναι βέβαια τυχαίο ότι ο ποιητής με τις εικόνες αγκαλιάζει όλη την πλάση: τον ουρανό, τη γη και τη θάλασσα καθώς και το σύνολο των ζώων, επιλέγοντας από τον κόσμο τους ένα είδος από εκείνα που περπατούν (πρόβατα), ένα από εκείνα που πετούν (πεταλούδα) και ένα από εκείνα που έρπουν (σκουλήκι)· ακόμα, αναφέρεται στα φυτά και τέλος στα μη έμβια. Πρέπει επίσης να προ­σεχτεί η παρουσία σε όλες τις εικόνες πολλών χρωμάτων, τα οποία δηλώνονται • ή εννοούνται: λευκό, τ'ουρανού (= γαλάζιο), γαλάζια, ολόχρυση (= κατακίτρινη).

4.  Το περιεχόμενο των στ. 9 και 11

-    Με τις εικόνες των στ. 9 και 11 υποδηλώνεται ότι και τα πιο απλά, ασήμαντα και ταπεινά πλάσματα, όπως το σκουληκάκι, που ανήκει στους κατώτερους ζωικούς οργανισμούς, ακόμα και τα ανόργανα, που δεν έχουν καμιά χάρη και αισθητική αξία (η μαύρη πέτρα), καθώς και τα νεκρά ξερά χόρτα, τώρα την άνοιξη παίρνουν όλα εξαιρετική ομορφιά και τονίζουν την αξία της ζωής στους πολιορκημένους.

5.  Η λειτουργικότητα του στ. 10

-    Ο ποιητής στο στ. 10 (που αποτελεί την κατακλείδα των εικόνων οι οποίες έχουν προηγηθεί) φεύγοντας από τα όρια του πραγματικού δίνει άλλες διαστάσεις με τη φαντασία του στην ομορφιά και στη χάρη της φύσης προεκτείνοντας τες στη σφαίρα της μαγείας και του ονείρου.

6.  Η αισθητική σχέση των στ. 10-Ί Ί και 12

-    Ανάμεσα στους στ. 10-11 και 12 υπάρχει αντίθεση, η οποία εκφράζεται έτσι: στους στ. 10-11 παρατηρείται στατικότητα, ενώ από γλωσσική άποψη ο λόγος είναι -σκόπιμα βέβαια- ελλιπής . Αντίθετα, ο στ. 12 δίνει,
με λίγα μάλιστα λόγια, μια πλούσια οπτική, κινητική και ακουστική εικόνα, στην οποία όλα τα στοιχεία της φύσης παρουσιάζονται να εκδηλώνουν τη ζωντάνια τους μέσα στην ανοιξιάτικη ατμόσφαιρα με τρόπο πληθωρικό, χειμαρρώδη, εκρηκτικό. Από άποψη γλωσσική επισημαίνεται η παρουσία δύο ρημάτων με έντονο σημασιολογικό περιεχόμενο: χύνεται, κρένει (αυτό ισχύει και για τα ουσιαστικά και για τα επίθετα του στίχου).

7. Το περιεχόμενο των στ. 12-13 σε συνάρτηση με την τραγική κατάσταση των πολιορκημένων

- Η ζωή μέσα στην ομορφιά της ανοιξιάτικης φύσης, που ξεχύνεται {χύνεται) και εκδηλώνεται {κρένει = μιλάει) τόσο ορμητικά και πληθωρικά από παντού, αποτελεί πρόκληση για τους Μεσολογγίτες να την ακολουθήσουν εγκαταλείποντας το χρέος του αγώνα, το οποίο θα τους οδηγήσει ίσως στο θάνατο.

Μάλιστα τώρα την άνοιξη ( = σήμερα ) η ζωή είναι χίλιες φορές πιο όμορφη και επομένως όποιος την αψηφήσει και την εγκαταλείψει πεθαίνει χίλιες φορές. Η γλυκιά αυτή πρόκληση δημιουργεί δίλημμα στην ψυχή του πολιορκημένου Μεσολογγίτη, η οποία αμφιταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο επιλογές {αγώνας και ηρωική έξοδος - παράδοση και απόλαυση της ομορφιάς της φύσης και της ζωής).

- Θα έχει υπόψη του βέβαια ο ποιητής την εικόνα των πλούσιων νερών της άνοιξης και τους ποικίλους ζωικούς και άλλους ήχους της.

-Η φύση λοιπόν παρουσιάζεται στο απόσπασμα ανοιξιάτικη και με πληθωρικές ομορφιές να καλεί σαγηνευτικά τους πολιορκημένους να την απολαύσουν εγκαταλείποντας τον αγώνα τους, που ενδέχεται να τους οδηγήσει στο θάνα­το και επομένως στη στέρηση αυτών των θέλγητρων της.

8. 0 εσωτερικός λειτουργικός ρόλος των στ. 12 και 13 σε σχέση με τα προηγούμενα

-Το περιεχόμενο του στ. 12 αποτελεί μια συμπερασματική γενίκευση όσων έχουν προηγηθεί και θα μπορούσε να αρχίζει με τη φράση «Όλα τα παραπάνω σημαίνουν ότι...» ή «Όπως δείχνουν όλα τα παραπάνω...».

-Ο στ. 13 δίνοντας στον προηγούμενο σημασία αιτίου παρουσιάζει το σχετικό αποτέλεσμα, με μία προϋπόθεση, και θα μπορούσε να είναι διατυπωμένος έτσι: «Γι' αυτό (= εξαιτίας του παραπάνω), αν κανείς πεθάνει σήμερα (προϋπόθεση), χίλιες φορές πεθαίνει (αιτιατό)». Επιπλέον, το περιεχόμενο του στίχου αυτού αποτελεί ταυτόχρονα και το κύριο αίτιο για το περιεχόμενο του επόμε­νου στίχου.

9. Σχήματα λόγου

-Το απόσπασμα περιέχει πλούτο σχημάτων λόγου, τα οποία ως εκφραστικά μέσα κάνουν το λόγο πιο ζωηρό, εκφραστικό και λυρικό για την παρουσίαση των στοιχείων της φύσης. Εντοπίζονται τα ακόλουθα σχήματα:

- σύμφυρση:0 Απρίλης με τον Έρωτα χορεύουν και γελούνε (αντί: χορεύει και γελάει ή: Ο Απρίλης και ο Έρωτας χορεύουν και γελούνε)

- αντίθεση: άνθια — άρματα

- μεταφορά: βουνάκι (= κοπαδάκι ), ξαναπετιέται (= ξαναεμφανίζεται), με τον ίσκιο της (= με το ομοίωμα της), ώρα γλυκιά (= ευχάριστη), μάγεμα, όνειρο, ολόχρυση, χύνεται^-

- προσωποποίηση: Ο Απρίλης με τον Έρωτα χορεύουν και γελούνε {η ζωή) χύνεται, {η ζωή) κρένει (= μιλάει)·

-συνεκδοχή: άρματα (αντί αρματωμένοι εχθροί)·

-  υπερβολή: στ. 2, 12, 13'

- υπαλλαγή: λευκό βουνάκι πρόβατα (αντί βουνάκι λευκά πρόβατα)·

- ε π α ν ά λ η ψ η: στ. 12 και 13 (χίλιες, πεθάνει-πεθαίνει).