Από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη

Τα μέτρα που έλαβε ο Κωνσταντίνος Α' για την ανόρθωση του Ρωμαϊκού Κράτους

* Έδωσε το δικαίωμα στους Χριστιανούς να λατρεύουν το θεό τους.

* Ξεχώρισε την πολιτική από τη στρατιωτική εξουσία.

* Έθεσε σε κυκλοφορία ένα χρυσό νόμισμα («χρύσινος»)

* Μεταφορά του κέντρου (της πρωτεύουσας) της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τη Δύση στην Ανατολή.

Η επιλογή της συγκεκριμένης θέσης (αρχαίο Βυζάντιο) οφειλόταν

Οι κυριότεροι λόγοι της ίδρυσης της Κωνσταντινούπολης ήταν οι εξής :

* Η Ανατολή παρείχε ισχυρή οικονομία και ακμαίο πληθυσμό.

* Οι Χριστιανοί -σ' αυτούς στηρίχτηκε πολιτικά ο Κωνσταντίνος Α'- ήταν πολυπληθέστεροι στην Ανατολή.

* Στις πόλεις της Ανατολής υπήρχαν θρησκευτικές συγκρούσεις.

* Η απόκρουση των Γότθων (στο Δούναβη) και των Περσών (στον Ευφράτη) ήταν από αυτή τη θέση ευκολότερη.

Η Κωνσταντινούπολη (τα εγκαίνια της έγιναν στις 1 1 Μαΐου του 330) χτίστηκε με βάση το ρυμοτομικό σχέδιο της Ρώμης. Προικίστηκε και στολίστηκε με:

Στις αρχές του 5ου αι. αριθμούσε 150.000 κατοίκους.

Στα μέσα του 6ου αι. αριθμούσε 300.000 κατοίκους.

γιατί πίστευε ότι ο Χριστιανισμός θα ξανάφερνε την ενότητα στο Ρωμαϊκό Κράτος.

* Μεταφέρει το Χριστογραμμα από το λάβαρο στα νομίσματα (312).

* Με το Διάταγμα των Μεδιολάνων (313), εξισώνει τους Χριστιανούς με τους πιστούς των άλλων θρησκειών.

* Παύει τους διωγμούς κατά των Χριστιανών (από το 324).

α Με την Α' Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας (325) καταδικάζει τις αιρέσεις και επαναφέρει την ειρήνη στην Εκκλησία και την Αυτοκρατορία.

[παγανισμος : το σύνολο των στοιχείων που χαρακτήριζαν την προχριστιανική εποχή, δηλαδή ειδωλολατρία και πολυθεϊσμός]

παγανιστικοί : ειδωλολατρικός, πολυθεϊστικός (προχριστιανικός)

Ρωμαίος-Ρωμι(η)ός : αρχικά σήμαινε τον κάτοικο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας- αργότερα, τον Ορθόδοξο Χριστιανό, κυρίως τον Έλληνα

Ρωμανία*: κοινός όρος που χρησιμοποιούσαν για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία στο σύνολο της, για τον ελληνικό χώρο, για τη Μικρά Ασία και τη Θράκη

Ρωμαϊκή Οικουμένη: το τεράστιο κράτος που δημιούργησε η Ρώμη, από τον Ατλαντικό ως την Περσία και από τη Μεγάλη Βρετανία ως τη Βόρεια Αφρική, 0Τ0 οποίο κυριαρχούσε ένας νόμος και μία διοίκηση

Χριστογραμμα: μονόγραμμα του Χριστου - ήταν κεντημένο σε λάβαρα ή αποτυπωμένο σε νομίσματα

αύγουοτος: τίτλος που απονεμήθηκε στον Οκταβιανό (27 π.Χ.) από τη Σύγκλητο, όταν αυτός έγινε ο μόνος κυβερνήτης του Ρωμαϊκού Κράτους. Έκτοτε ονομάζονταν έτσι όλοι οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες. Επί Διοκλητιανού οι αύγουστοι ήταν δύο.

Αύγουστος στα λατινικά σημαίνει σεβαστός.

μονοκράτορας: ο μόνος κυρίαρχος ενός κράτους. Είναι συνώνυμο της λέξης αυτοκράτορας (= τίτλος που δίνεται στον ηγέτη μιας αυτοκρατορίας).

Βυζάντιο: αποικία που ίδρυσαν οι Μεγαρείς στο Βόσπορο το 657 π.Χ. και έπαιξε από τότε σημαντικότατο ρόλο

γεωπολιτική: η σημασία που έχει η γεωγραφική θέση μιας χώρας στη διαμόρφωση της εθνικής ή της εξωτερικής πολιτικής της. Δεν έχουν όλες οι χώρες την ίδια γεωπολιτική σημασία ούτε μια χώρα την κρατάει για πάντα. Την καθορίζουν κάθε φορά διαφορετικοί παράγοντες. (Ανάλογος είναι ο όρος γεωοικονο-μία = η σημασία που έχει η γεωγραφία για την οικονομία.)

Γότθοι: γερμανικός λαός

Παλαιά Ρώμη: η Ρώμη

λάβαρο: σημαία που φέρει παραστάσεις ζωγραφισμένες ή κεντημένες

ένσταυρος: αυτός που περιέχει ή φέρει σταυρό

Ύστερη Αρχαιότητα: η μεταβατική περίοδος (4ος-όος αι. μ.Χ.) από την Αρχαιότητα στο μεσαιωνικό κόσμο

συγκρητισμός: η διαδικασία ανάμειξης και συγχώνευσης στοιχείων διαφορετικής προέλευσης, κυρίως θρησκευτικών, που καταλήγουν σ' ένα νέο και διαφορετικό δημιούργημα. Η λέξη προήλθε από τους Κρήτες που, παρά τις μεταξύ τους διαφορές, ενώνονταν απέναντι σ' έναν κοινό εχθρό.

Αξιοπρόσεκτες επισημάνσεις - Υπενθύμιση

α. Οι ονομασίες Βυζάντιο και Βυζαντινή Αυτοκρατορία χρησιμοποιήθηκαν από Γάλλους ιστορικούς του 17ου αι. για να περιγράψουν την χριστιανική Αυτοκρατορία της ελληνικής Ανατολής.

β. Η Βυζαντινή ιστορία εκτείνεται από το 330 (ή 324) ως το 1453. Κύριες περίοδοι της είναι:

- 330-717: το Ρωμαϊκό Κράτος «μεταμορφώνεται» σε Βυζαντινό.

- 717-1025: το Βυζάντιο ακμάζει σε όλους τους τομείς.

- 1025-1453: το Βυζάντιο αντιμετωπίζει παρατεταμένη κρίση και τελικά υποτάσσεται.

γ, Ο Κωνσταντίνος σχετίστηκε με το Χριστιανισμό σε νομικό και πολιτικό επίπεδο αρχικά. Μόνο αργότερα, τη χρονιά που πέθανε, έγινε ο ίδιος Χριστιανός.

Απαντήσεις στις ασκήσεις του σχολικού βιβλίου

1. Με αφορμή την εικόνα του Γαλατά και το ποίημα του Παλαμά και με τη βοήθεια του χάρτη και της αφήγησης συζήτησε με τους συμμαθητές σου τα πλεονεκτήματα της γεωγραφικής θέσης και τον ιστορικό ρόλο που διαδραμάτισε η Πόλη ανά τους αιώνες.

απάντηση; Η γεωγραφική θέση της Κωνσταντινούπολης υπήρξε απαράμιλλη, γι' αυτό και αποτέλεσε καθοριστικότατο παράγοντα για τον τεράστιο ιστορικό ρόλο που διαδραμάτισε η Πόλη ανά τους αιώνες. Χτισμένη στο σταυροδρόμι δύο ηπείρων, της Ασίας και της Ευρώπης, δύο θαλασσών, του Ευξείνου πόντου και της Μεσογείου, και πάνω στα ερείπια μιας σπουδαίας αρχαιοελληνικής αποικίας, του Βυζαντίου, ένωνε γεωγραφικά, οικονομικά, πολιτικά, πολιτιστικά και στρατιωτικά την Οικουμένη, τη Δύση με την Ανατολή, το Βορρά με το Νότο, το παρελθόν με το μέλλον [ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός την ονομάζει «σύνδεσμο μεταξύ Δύσης και Ανατολής».

Αποδώ ξεκινούσαν μεγάλης σημασίας στρατιωτικοί και εμπορικοί δρόμοι, θαλάσσιοι και χερσαίοι. Οι χερσαίοι, μέσω της Μικράς Ασίας, κατέληγαν στην Αρμενία και αποκεί στον Καύκασο, τη Μεσοποταμία και την Αίγυπτο. Μέσω της Εγνατίας οδού συνδεόταν με τις ευρωπαϊκές περιοχές της Αυτοκρατορίας. Οι θάλασσες που την περιέβαλλαν (Εύξεινος πόντος, Προποντίδα), εκτός από την προστασία που της πρόσφεραν, της επέτρεπαν να ξανοίγεται προς πολλές κατευθύνσεις. Μέσω του Ευξείνου πόντου επικοινωνούσε με το Βορρά και μέσω της Προποντίδας είχε πρόσβαση προς όλες τις κατευθύνσεις της Μεσογείου. Έτσι, υπήρξε κέντρο διακίνησης και μεταφοράς ανθρώπων και κάθε είδους δημιουργημάτων του ανθρώπου - υλικών και πνευματικών αγαθών. Η άσκηση επίσης στρατιωτικής πολιτικής, λόγω της θέσης της, διευκολυνόταν. Η Κωνσταντινούπολη παρήγε και τροφοδοτούσε με δικά της προϊόντα τον υπόλοιπο κόσμο. Επιπλέον δεχόταν, αφομοίωνε και κατανάλωνε τα ξένα δημιουργήματα που την κατέκλυζαν. Με την οχύρωση, τα κτίρια, τις αγορές, τον πλούτο της, τη μεγάλη κίνηση και το μεγάλο πληθυσμό φάνταζε επιβλητική· «εικόνα του θεού επί της γης» την ονόμασαν. Έτσι, αποτέλεσε τον πόλο έλξης για όλους τους λαούς, γειτονικούς και μακρινούς, που την επισκέπτονταν και τη θαύμαζαν, αλλά και την πολιορκούσαν για να τη λεηλατήσουν και να την κατακτήσουν.

Δημιούργησε σχέσεις με ποικίλες εθνότητες και τις διαπαιδαγώγησε στα νέα πολιτισμικά προϊόντα, ενώ ταυτόχρονα απέκρουσε ποικίλες επιδρομές αλλοεθνών, που απειλούσαν να σαρώσουν ό,τι είχε διαφυλάξει η πόλη από το παρελθόν του πολιτισμένου ανθρώπου. Συνδέθηκε αναπόσπαστα με το Χριστιανισμό και ως μητρόπολη του τον διέδωσε αλλάζοντας έτσι την καθημερινή ζωή μεγάλου μέρους του παγκόσμιου πληθυσμού. Κρατώντας το κέντρο βάρους της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, με τη μεταφορά της πρωτεύουσας της σε αυτή, έδωσε νέα πνοή στην Ανατολή και αποτέλεσε την αφετηρία για τη δημιουργία του χριστιανικού Ρωμαϊκού Κράτους της Ανατολής που θα μεταμορφωθεί στη συνέχεια σε ελληνική Αυτοκρατορία της Ανατολής.

Συμπερασματικά, η Κωνσταντινούπολη με την ταχύτατη πληθυσμιακή της ανάπτυξη υπήρξε η δεξαμενή όπου συγχωνεύθηκαν διαφορετικά πολιτισμικά στοιχεία από διαφορετικούς κόσμους. Τα παλιά στοιχεία -ελληνικό και ρωμαϊκό- συνδέθηκαν εδώ με το νέο -το χριστιανικό- σε ένα περίεργο αμάλγαμα (= συγχώνευση). Και όλα αυτά με εκπληκτική ισορροπία. Έτσι, δημιουργήθηκε το πρώτο κέντρο με πραγματικά οικουμενικό -πολυπολιτισμικό θα λέγαμε σήμερα-χαρακτήρα.

2. Ποια κτίσματα της Κωνσταντινούπολης υπογραμμίζουν τη σχέση της με τη Ρώμη και ποια το χριστιανικό της χαρακτήρα; Ποιο κτίσμα τέλος παραπέμπει στον ιδρυτή της;

ΑΠΑΝΤΗΣη! Όλο το ρυμοτομικό σχέδιο της Κωνσταντινούπολης έγινε με βάση το αντίστοιχο της Ρώμης, για να θυμίζει τη «μητέρα-πόλη». Συγκεκριμένα, κτίρια που υπογράμμιζαν τη σχέση της με τη Ρώμη ήταν ο Ιππόδρομος, το κτίριο της Συγκλήτου, τα φόρα (= αγορές, πλατείες, ) οι στοές (= σκεπαστοί δρόμοι), το Ιερόν ή Μέγα Παλάτιον, τα λουτρά και οι δεξαμενές. Το χριστιανικό της χαρακτήρα υπογραμμίζουν οι εκκλησίες, όπως η Αγία (Μεγάλη) Σοφία, οι Άγιοι Απόστολοι, η Αγία Ειρήνη, ο Αρχάγγελος Μιχαήλ και ο Αγιος Μώκιος. Το κτίσμα, τέλος, που παραπέμπει στον ιδρυτή της είναι ο ανδριάντας του Κωνσταντίνου, που τον παρουσιάζει ως «Ανίκητο Ήλιο» (βλ. την εικόνα στη σελ. 7 του σχολικού βιβλίου). Ο ανδριάντας αυτός τοποθετήθηκε στην κορυφή ενός κίονα, ο οποίος εγκαταστάθηκε στο κέντρο της αγοράς της Κωνσταντινούπολης.

3. Η Ύστερη Αρχαιότητα χαρακτηρίζεται από τη συνύπαρξη και αλληλεπίδραση πολλών θρησκειών μέσα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (συγκρητισμός). Πώς επηρέασε το φαινόμενο αυτό την προσωπική περίπτωση του Κωνσταντίνου Α', σύμφωνα με το τελευταίο αποσπασμα;

ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Σύμφωνα με το παράθεμα «Θρησκευτική στάση του Κωνσταντίνου» (σελ. 9 του σχολικού βιβλίου) ο Κωνσταντίνος Α' τιτλοφορούνταν «Ανώτατος Αρχιερέας» , δηλαδή ήταν επικεφαλής της ρω μαϊκής θρησκείας. Επίσης, αυτοαποκαλούνταν «Ημέρα του Ήλιου» και «Ανίκητος Ήλιος», εκφράσεις που αποδίδονταν τότε στον περσικό θεό Μίθρα και τον ελληνικό θεό Απόλλωνα. Αυτά τα στοιχεία δείχνουν ότι ο συγκρητισμός, δηλαδή το συναπάντημα, ο συγκερασμός, η συγχώνευση διαφορετικών θρησκειών στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, επηρέασε θρησκευτικά τον Κωνσταντίνο Α', ο οποίος εμφανίζεται να υιοθετεί στοιχεία διαφορετικών θρησκειών.

Αξιοποίηση των πηγών (γραπτών και οπτικών)του σχολικού Βιβλίου

Η οικοδόμηση της Κωνσταντινούπολης (σελ. 7)

Ο Κωνσταντίνος έχτισε ένα μεγάλο ανάκτορο και έναν θαυμάσιο Ιππόδρομο και έστησε δύο στοές, δηλαδή σκεπαστούς δρόμους, για το εμπόριο.

Ονόμασε την πόλη Νέα Ρώμη. Έπειτα πάλι έφτιαξε τις ένδοξες εκκλησίες: τη Μεγάλη Σοφία, τους Αγίους Αποστόλους και την Αγία Ειρήνη, τον Άγιο Μώκιο και τον Αρχάγγελο Μιχαήλ.

Έστησε και μια θαυμαστή πορφυρή κολόνα. Τρία χρόνια έκαναν τα πλοία να τη φέρουν από τη Ρώμη στη Βασιλεύουσα, γιατί ήταν πολύ μεγάλη και βαριά, και έναν ολόκληρο χρόνο έκαναν να την πάνε από την θάλασσα ως την πλατεία [...]. Στην κορφή της έστησε ένα άγαλμα που το έφεραν από την Ηλιούπολη της Φρυγίας και είχε γύρω στο κεφάλι εφτά ακτίνες. Επίσης έφερε κι άλλα υπέροχα πράγματα από πολλές χώρες και πόλεις.

Το ρωσικό χρονικό του Νέστορα Ισκεντέρη, απόδ. Μ. Αλεξανδρόπουλος,

σχολιασμός: Η παραπάνω έμμεση πηγή είναι απόσπασμα από Το ρωσικό χρονικό του Νέστορα Ισκεντέρη που συντάχθηκε κατά τον Ύστερο Μεσαίωνα. Τη βάση των πληροφοριών που περιέχονται στο χρονικό αποτελούν προφορικές παραδόσεις και θρύλοι.

Το απόσπασμα αναφέρεται στην ίδρυση της Κωνσταντινούπολης και σχολιάζει με απέραντο θαυμασμό τα κτίρια, το διάκοσμο, τον πλούτο, την πρωτοτυπία και τη σύνθεση των στοιχείων. Ο εντυπωσιασμός του κειμενογράφου εκφράζεται τόσο με το περιεχόμενο του κειμένου (π.χ. αναφέρεται ο χρόνος που χρειάστηκε για τη μεταφορά της κολόνας και η προέλευση των υλικών) όσο και με τον τρόπο που τα αναφέρει (υπάρχει, για παράδειγμα, αφθονία επιθετικών προσδιορισμών: «μεγάλο», «θαυμάσιο», «ένδοξες», «θαυμαστή», «μεγάλη και βαριά»).

Η εικόνα κάτω από το κείμενο παριστάνει την Κωνσταντινούπολη ως γυναίκα καθισμένη σε θρόνο, που φέρει στέμμα-κράνος, κρατάει ασπίδα και δόρυ στο αριστερό χέρι και δείχνει την πορφυρή κολόνα πάνω στην οποία είχε τοποθετηθεί το άγαλμα του Κωνσταντίνου που παριστανόταν ως «Ανίκητος Ηλιος». Η συμπερίληψη της τελευταίας, εκτός από τις δύο πρωτεύουσες, δείχνει πόσο σημαντική ήταν αυτή για την Αυτοκρατορία.

Η συνοικία της Κωνσταντινούπολις; }(Πέρον ή Γαλάτης), βιβλίο τψ; Εκστρατείας τον Σουλεϊμάν. Βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου Κωνσταντινούπολης.

Σαν ακρίδες πέφταν οι λαοί/Μέλιασβς ΒΚβΙ λοοΙ Πϊ Γθύ< «αν,/ και ήτανε, πανώρια, δυο γιαλών αφρό· κάμωτη νεράιδα,/κι ήσουν Εσύ, Πόλη, ω Ι Ιόλη Ι Και ήτανε της γης ίο περιβόλι. Κ. Παλαμάς, Οδα-δεκάλοψος του Γύφνσυ (σελ. 8).

σχολιασμός: Η εικόνα παριστάνει τη συνοικία Συκεαί, γνωστότερη στα κατοπινά χρόνια με το όνομα Πέραν. Στο κάτω μέρος εικονίζονται εμπορικά πλοία, γεγονός που δηλώνει τη σημασία της περιοχής για το εμπόριο. Οι στίχοι από το ποίημα του Κωστή Παλαμά Ο δωδεκάλογος του Γύφτου, που συνοδεύουν την εικόνα, προβάλλουν με ποιητικό τρόπο:

- την έλξη που ασκούσε η Κωνσταντινούπολη σε διάφορους λαούς που είτε την επισκέπτονταν ειρηνικά είτε ορμούσαν ακάθεκτοι σ' αυτή ως κατακτητές,

- την εκπληκτική θέση της στο σημείο συνάντησης δύο θαλασσών και την ομορφιά της,

Έτσι, αναδεικνύεται η σημασία που είχε η Κωνσταντινούπολη α>ς κέντρο οικουμενικό καθώς και η ακτινοβολία που εξέπεμπε σ' όλο τον κόσμο.

Ι_£] Αργυρό νόμισμα με το Χριοτόγραμμα (στο επάνω μέρος της περικεφαλαίας του Κωνσταντίνου) και την ένσταυρη σφαίρα, σύμβολο της εκχριστιανισμένης Ρωμαϊκής Οικουμένης, Μόναχο. Νομισματική Συλλογή (σελ. 9).

σχολιασμός; Η εικόνα παριστάνει ένα αργυρό νόμισμα. Σ' αυτό είναι αποτυπωμένη η μορφή του Κωνσταντίνου Α' με κράνος πάνω στο οποίο είναι χαραγμένο το Χριοτόγραμμα. Η σφαίρα με το σταυρό πάνω της συμβολίζει τη Ρωμαϊκή Οικουμένη, δηλαδή την τεράστια έκταση που είχε λάβει το χριστιανικό Ρωμαϊκό Κράτος. Η διακόσμηση του νομίσματος με το σταυρό και το Χριοτόγραμμα δείχνει πως ο Κωνσταντίνος όχι μόνο αποδίδει ιδιότητες θαυματουργές στα σύμβολα του Χριστιανισμού, αλλά και ότι με τις πράξεις του ανοίγει το δρόμο για την επικράτηση της νέας θρησκείας.

1.5-1 Θρησκευτική στάση ίου Κ»νοτ;ανιίνοιι (σελ. 9) 0 Κωνσταντίνος Α' [...] έγινε Χριστιανός μόλις το χρόνο που πέθανε. Κατά τη διάρκεια της ζωής του παρέμεινε Ανώτατος Αρχιερέας (ανώτατος αξιωματούχος της ρωμαϊκής θρησκείας) και χρησιμοποιούσε τις εκφράσεις Ημέρα του Ήλιου και Ανίκητος Ήλιος που, την περίοδο αυτή, συνήθως εννοούσαν τον θεό των Περσών, τον Μίθρα, του οποίου η λατρεία είχε διαδοθεί σε όλη την αυτοκρατορία [...]. Είναι βέβαιο ότι ο Κωνσταντίνος υπήρξε υποστηρικτής της και ότι κληρονόμησε την αφοσίωση του αυτή από την οικογένεια του. Πιθανόν ο Ανίκητος Ήλιος ήταν ο Απόλλων.

. Α. νβδΜϊθν, Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, 324-1453, Αθήνα 1954, σελ. 70

σχολιασμοί.! Στο κείμενο με τον τίτλο «θρησκευτική στάση του Κωνσταντίνου» ο ιστορικός ναείΐίβν διατυπώνει την άποψη ότι τα μέτρα που έλαβε ο Κωνσταντίνος και τα οποία ευνόησαν το Χριστιανισμό δεν ήταν προϊόν της θρησκευτικής του πίστης σ' αυτόν. Αυτή την άποψη τη στηρίζει στα εξής δεδομένα:

- Υπήρξε συνεχιστής των θρησκευτικών παραδόσεων των Ρωμαίων αυτοκρατόρων.

- Υποστήριζε τη λατρεία του θεού των Περσών και έφερε ονόματα που παρέπε-μπαν σε αρχαίους θεούς.

Να κατατάξετε κατά χρονολογική σειρά τα παρακάτω γεγονότα και να σημειώσετε για το καθένα την απαραίτητη χρονολογία.

α. Διάταγμα των Μεδιολάνων 1.......................................................

β. Θάνατος Κωνσταντίνου Α' 2........................................................

γ. Εγκαίνια της Κωνσταντινούπολης 3........................................................

δ. Α' Οικουμενική Σύνοδος 4........................................................

ε. Ο Κωνσταντίνος Α' γίνεται μονοκράτορας. 5......................................................................

² Αντιστοιχίστε τα στοιχεία της στήλης Α με τα στοιχεία της στήλης Β.

³ Σε καθεμιά από τις παρακάτω προτάσεις σημειώστε (Σ), αν το περιεχόμενο της είναι σωστό, ή (Λ), αν είναι λανθασμένο.

⁴ Ο Κωνσταντίνος Α' αποφασίζει να χτίσει από την αρχή μια νέα, ουσιαστικά, πρωτεύουσα του Ρωμαϊκού Κράτους, την οποία ονομάζει επίσημα Νέα Ρώμη. Ιδρύει, δηλαδή, μία άλλη Ρώμη ως συνέχεια της παλιάς. Ποια στοιχεία, κατά τη γνώμη σας, επιτρέπουν να θεωρήσουμε την Κωνσταντινούπολη ως συνέχεια της Ρώμης; Να τα αναφέρετε επιγραμματικά.

Στην πραγματικότητα, όχι μόνο οι χαρακτηριστικότεροι από τους θεσμούς και τα προνόμια που ανήκαν στην αρχαία πρωτεύουσα αποδόθηκαν και στη Νέα Ρώμη, αλλά και σωρεία αριστουργημάτων -ό,τι λαμπρότερο είχε να επιδείξει η ελληνορωμαϊκή τέχνη- μεταφέρθηκε στο Βόσπορο: [...] «με την απογύμνωση όλων σχεδόν των πόλεων εγκαινιάζεται η Κωνσταντινούπολη» ομολογεί σύγχρονος Χριστιανός. [...] Ξεπερνώντας κάθε προηγούμενο, ο Χριστιανός αυτοκράτωρ επιδόθηκε σ' ένα είδος ευσεβούς λεηλασίας: μεταξύ άλλων, ο τρί-πους των Δελφών μεταφέρθηκε στον Ιππόδρομο. Σε ολόκληρη την Ανατολή, ναοί γυμνώθηκαν από τα προπύλαια τους και έργα τέχνης ανυπολόγιστης αξίας ταξίδεψαν προς τον Βόσπορο. «Οι θεοί των γερασμένων μύθων», γράφει ο Καισαρείας Ευσέβιος, «σύρονται δέσμιοι με σχοινιά από κάθε γωνιά της γης προς το νέο κέντρο της αυτοκρατορίας.

α. Ποια ενέργεια του Κωνσταντίνου Α' επισημαίνει ο ιστορικός στην παραπάνω έμμεση πηγή; Πώς εξηγείτε το χαρακτηρισμό (από τον ιστορικό) της ενέργειας αυτής ως «ευσεβούς λεηλασίας»;

β. Μπορείτε να αναφέρετε επίσημες συστηματικές λεηλασίες θησαυρών της Ευρώπης στα νεότερα χρόνια (19ος-20ός αι.);

χρησιμοποιεί ο ιστορικός για να περιγράψει την πράξη του Κωνσταντίνου προφανώς είναι αντιφατικές" μια λεηλασία δεν μπορεί να είναι ευσεβής πράξη.

Αυτή η ενέργεια του χαρακτηρίζεται ως λεηλασία, διότι ένα αντικείμενο αρπάζεται από τον κτήτορά του και περιέρχεται στην κατοχή κάποιου που δεν έχει δικαιώματα πάνω σ' αυτό. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για ιδιοποίηση (= σφετερισμό) ξένου περιουσιακού στοιχείου, δηλαδή για κλοπή. Πέρα από τη νομική αυτή διάσταση, η αφαίρεση πολιτιστικών θησαυρών από το μέρος στο οποίο ανήκουν οργανικά, τους αποκόπτει από το περιβάλλον τους, τους στερεί την ιδιαίτερη σημασία τους και βλάπτει πολλαπλά τον ευρύτερο χώρο στον οποίο ανήκουν. Η μεταφορά τους, βέβαια, σε άλλο σημείο -εννοείται στην ίδια κοινότητα- για λόγους διάσωσης και προβολής τους (π.χ. σε ένα μουσείο) είναι τελείως διαφορετικό ζήτημα.

Από την άλλη, η πράξη αυτή χαρακτηρίζεται ευσεβής, επειδή η πρόθεση του αυτοκράτορα δεν ήταν στενά ιδιοτελής (προσωπική χρήση και αξιοποίηση ή εκμετάλλευση), αλλά αποσκοπούσε στο να δώσει αίγλη και λαμπρότητα στη νέα πρωτεύουσα που δημιουργούνταν από το μηδέν, αδιαφορώντας, όμως, για το αν τις στερούσε από κάπου αλλού.

β. Οι μεγαλύτερες επίσημες λεηλασίες ευρωπαϊκών θησαυρών (με τις ευλογίες και την κάλυψη ηγετών-κατακτητών) έγιναν στα χρόνια της ναπολεόντειας κυριαρχίας (τέλη 1 8ου-αρχές 1 9ου αι.) και των χιτλερικών κατακτήσεων (δεκαετία του 1 940), χωρίς βέβαια να παραλείπουμε την αφαίρεση των γλυπτών της Ακρόπολης από το λόρδο Έλγιν κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας.

« Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία παραμένει κυρίως ένα μεσογειακό κράτος. Σημαντικότεροι αυτοκράτορες ▼

* Η γεωργία αποτελούσε την κύρια πηγή πλούτου.

* Το Κράτος καθόριζε (ρύθμιζε) τις οικονομικές εξελίξεις.

* Το νόμισμα κυριαρχούσε στις εμπορικές ανταλλαγές.

* Οι πόλεις στο ανατολικό τμήμα ήταν κέντρα της οικονομίας.

* Η γη σταδιακά γίνεται κτήμα των μεγαλογαιοκτημόνων.

* Οι μικροϊδιοκτήτες γης, καταχρεωμένοι, γίνονται εξαρτημένοι αγρότες ή πάροικ « Η βαριά φορολογία πλήττει αγρότες και αστούς. Έτσι:

- Οι αγρότες καταφεύγουν στις μονές ή στις πόλεις.

- Η συγκέντρωση φτωχών στις πόλεις προκαλεί ταραχές.

- Οι αυτοκράτορες προσφέρουν «άρτον και θεάματα» για να αποφύγουν -ταραχές.

* Η επέκταση προς την Ανατολή (Ερυθρά θάλασσα) φέρνει πλούτο από εμπόριο.

Πολυτελή προϊόντα της Ανατολής (μετάξι κ.ά.) διακινούνται προς τη Μες

* Το Ρωμαϊκό Κράτος χωρίζεται σε ανατολικό και δυτικό τμήμα (395).

* Το Δυτικό Ρωμαϊκό Κράτος διαλύεται από γερμανικά φύλα. Στα εδάφη του δημιουργούνται πολλά γερμανικά βασίλεια. Ο ιδρυτής του Οστρογοτθικού Κρά τους θευδέριχος είναι στην ουσία ανεξάρτητος από το Βυζάντιο.

* Το Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος εξουδετερώνει τους Γερμανούς προσωρινά με τους εξής τρόπους:

- δίνοντας στους Γερμανούς ηγέτες ανώτερες διοικητικές στρατιωτικές θέσεις,

* Στο Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος επιβάλλονται προοδευτικά τα ελληνικά πολιτι
στικά στοιχεία.

Τα «πραντικότερα πολιτιστικά γεγονότα ήταν ▼

* Η ίδρυση του Πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης (425) που διέθετε δεκαέξι ελληνόφωνες και δεκαπέντε λατινόφωνες έδρες διδασκαλίας.

- περιέλαβε τα αυτοκρατορικά διατάγματα που είχαν εκδοθεί μετά το 312,

παρεμβατική οικονομική πολιτική: η παρέμβαση του κράτους στις οικονομικές εξελίξεις μιας χώρας. Η παρέμβαση αυτή γίνεται με διάφορους τρόπους-μέσα' ενθαρρύνει εξαγωγές, αποθαρρύνει εισαγωγές, επιβάλλει δασμούς, ενισχύει καλλιέργειες, καθορίζει τιμές, επιδοτεί προϊόντα κ.ά. Γίνεται, δηλαδή, το ίδιο το κράτος επιχειρηματίας και καθορίζει τους όρους λειτουργίας μιας οικονομικής μονάδας.

εκχρηματισμένη οικονομία: η οικονομία στην οποία ως μέσο συναλλαγής χρησιμοποιείται το χρήμα. Μη εκχρηματισμένη οικονομία έχουμε όταν οι ανταλλαγές γίνονται σε είδος (ανταλλακτικό εμπόριο).

κά αλλά οικονομικά. Πρόσφεραν υπηρεσίες στους ιδιοκτήτες, όπως αγγαρείες φόρους κ.ά., αλλά είχαν νομική υπόσταση, π.χ. έκαναν διαθήκες. Οι γαιοκτή μονές, δηλαδή, δεν είχαν δικαίωμα ζωής και θανάτου πάνω τους. Δε θεωρού νταν αντικείμενο (γθβ)! μιλιαρήσιο: (στα λατινικά: ιηίΐίαι-βηδΐα, ητιΐΙΙϊαΓβδία) αργυρό νόμισμα που κύκλο φορεί από τον 4ο αι. Έτσι ονομαζόταν και το περσικό οΙΐτοΗβιτι.

α. Η καταστροφή της μικροϊδιοκτησίας και η συγκέντρωση της γης στα χέρια λί

γων φέρνει τη δουλοπαροικία, τη μετατροπή, δηλαδή, των ελεύθερων γεωρ

γών σε εξαρτημένους, σε δούλους. 8. Η συσσώρευση άνεργου πληθυσμού στις πόλεις προκαλεί κοινωνική αναστά

τωση. γ. Αποτελεσματικό μέσο για να καθησυχάζεται ο στερημένος από τα αγαθά λαό<

εξακολουθεί να είναι μέχρι και σήμερα «ο άρτος και τα θεάματα».

Απαντήσει στΐ5 ασκήσει του σχολικού Βιβλίου

Η Ποιες πληροφορίες μάς δίνει το απόσπασμα από τη Χριστιανική Τοπογραφία του Κοσμ<ί Ινδικοπλεύστη για τη γεωγραφία του βυζαντινού εμπορίου και το διεθνές κύρος του Βυζαντίοι στις αρχές του 6ου αι.;

απάντηση: Σύμφωνα με το κείμενο, το βυζαντινό εμπόριο είχε επεκταθεί ως το\ Ινδικό ωκεανό. Με αφετηρία την Κωνσταντινούπολη, οι κύριοι εμπορικοί δρόμο διασχίζοντας τη Μικρά Ασία κατέληγαν στην κοιλάδα του Ευφράτη. Αποκεί έφτα ναν στις χώρες της Ερυθράς θάλασσας (Αιθιοπία, Υεμένη), όπου είχαν έγκατα σταθεί εμπορικά δίκτυα. Ένα τέτοιο κέντρο εμπορίου ήταν η πόλη Αδούλη, ποι αναφέρεται στο κείμενο, όπου δρα ο έμπορος Σώπατρος. Μέσω των λιμανιών ^ Ερυθράς θάλασσας διεξαγόταν το εμπόριο με χώρες του Ινδικού ωκεανού, απ όπου οι Βυζαντινοί προμηθεύονταν πολυτελή (εξωτικά) προϊόντα, όπως αρώματα, μετάξι, μπαχαρικά κ.ά. Φαίνεται ότι το εμπόριο ασκούνταν από οργανωμένοι εμπόρους, δεδομένου ότι οι κίνδυνοι ήταν μεγάλοι (μακρινά ταξίδια, πειρατεία) Αν το βυζαντινό εμπόριο είχε επεκταθεί σε τόσο βάθος στην Ανατολή, σε τόσο

ιιφιλήί,ι.νις περιοχές, αντιλαμβανόμαστε ποια θα ήταν η γεωγραφική του επέκτα->ΐΐ| ιιιη Μεσόγειο, τον Εύξεινο πόντο, την Ευρώπη και την Αφρική, όπου ο χώρος 11111 ν παραδοσιακά οικειότερος και πιο ελεγχόμενος.

■ ...... - αφορά γο κύρος, δηλαδή την εκτίμηση που είχαν οι άνθρωποι για το βυ

ζπνιινό εμπόριο, αυτό ήταν πολύ υψηλό. Οι εξαιρετικές τιμές που πρόσφερε απλόχερα (ι βασιλιάς της Ταπροβάνης στο Βυζαντινό έμπορο-η πομπική περιφορά του πι όλη ι ην ιιόλη- δείχνουν ότι το βυζαντινό εμπόριο ξεπέρασε ακόμα και παραδοσιακά φημισμένους εμπόρους, όπως ήταν οι Πέρσες, που είχαν το μονοπώλιο ι κ 111 >< ιϊΰνια όπως ιό μετάξι.

Μεγάλο όπλο των Βυζαντινών σ' αυτή τους την προσπάθεια ήταν, εκτός από τα άλλα, το νομισματικό σύστημα που εισήγαγε ο Κωνσταντίνος Α', βάση του οποίου ήταν το χρυσό νόμισμα («χρύσινος» ή «νόμισμα») που αποτελούνταν από ανόθευτο χρυσό. Αυτό το διαπιστώνουμε από την προτίμηση που δείχνει ο ξένος βασιλιάς προς το βυζαντινό και όχι το περσικό νόμισμα.

Πώς μπορείς να δικαιολογήσεις το γεγονός ότι τα περισσότερα φορτία με προϊόντα πο-λυτίλϊίας της Ανατολής κατέληγαν στην Κωνσταντινούπολη;

ηιίΛΜτιιχΗι Η Ανατολή -η Ινδία και η Κίνα- αποτελούσε την κύρια πηγή απ' όπου οι Βυζαντινοί προμηθεύονταν προϊόντα πολυτελείας, όπως μετάξι, αρώματα, μυρωδι-111, πι >λύι ιμι >υς λίθους. Τα προϊόντα αυτά κατέληγαν στην Κωνσταντινούπολη για δύο, κυρίως, λόγους' αφενός επειδή ήταν πολυάνθρωπη και αφετέρου γιατί η κατα-νιίλι.ιιική δυναιότητα μεγάλου μέρους των κατοίκων ήταν υψηλή.

Ιο αρχικό σχέδιο του Κωνσταντίνου για την Κωνσταντινούπολη είχε προκαλέσει ι ην έκπληξη όλων. Η έκταση που περιέβαλλαν αρχικά τα τείχη ήταν τεράστια. Όμως ι ιι ΐι Λ ίχΟηκε πως και αυτά ακόμα δεν ήταν αρκετά, αφού επεκτάθηκαν άλλες δύο φορές. Η πόλη, με ποικίλα μέτρα που προσφέρουν κίνητρα σε όσους θέλουν να εγκα-ιαοιαΟούν ο' αυτή, αυξάνει ραγδαία τον πληθυσμό της. Αργότερα οι άνθρωποι συρρέουν αυθόρμητα απ' όλα τα μέρη της Γης. Η Κωνσταντινούπολη αποκτά κοσμοπολίτικο χαρακτήρα. Ο πληθυσμός της ξεπερνά τις διακόσιες χιλιάδες ύστερα αϊ ιό λίγες δεκαετίες. Ο Θεοδώρητος τη χαρακτηρίζει «οικουμένη που κατοικείται ι ιι ιό ένα ι ιι λι ιγ< >ς ανθρώπινων υπάρξεων». Παρόμοιο φαινόμενο αστικής ανάπτυξης δι, συναντούμε στο παρελθόν.

Λοιική ανάπτυξη, όμως, σημαίνει και πλούτο. Αρχική επιδίωξη του ιδρυτή της Κωνσταντινούπολης ήταν η συγκέντρωση «συγκλητικών, πολυάριθμων και πλούσιων ι κ >λι ιών» που θα καθιστούσαν την Κωνσταντινούπολη ανταγωνιστική σε σχέση με τις ανθηρές πόλεις εκείνης της εποχής. Αυτή γίνεται τελικά πηγή απολαύσεων αλλά και ακροτητών. Οι αυτοκράτορες δίνουν το παράδειγμα προς αυτή την κατεύθυνση ζώ-νιι ιι |ιι ιδιαίτερη πολυτέλεια. Από αυτά τα δύο δεδομένα εξηγείται γιατί τα πολυτελή προϊόντα της Ανατολής κατέληγαν στην Κωνσταντινούπολη.

Β Ποια συγκεκριμένα μέτρα προτείνει ο φιλόσοφος και επίσκοπος Κυρήνης Συνέσιος για την αντιμετώπιση του γοτθικού ή γερμανικού προβλήματος;

απαντηεη: Στόχος επιδιωκόμενος είναι η αντιμετώπιση του γερμανικού προβλήματος και συγκεκριμένα τόσο η εκδίωξη των Γερμανών από το στράτευμα, ώστε η διοίκηση του να περάσει στους Ρωμαίους (Βυζαντινούς), όσο και η απαλλαγή ακόμα και από τη φυσική παρουσία τους. Τα μέσα που προτείνει ο Συνέσιος για την πλήρη απαλλαγή του Ρωμαϊκού Κράτους από τους Γερμανούς είναι στρατιωτικά, διοικητικά, κοινωνικοπολιτικά και ηθικά-ιδεολογικά. Συγκεκριμένα, προτείνονται:

- η στρατολόγηση αγροτών και η ένταξη τους σε στρατιωτικές μονάδες για να προσφέρουν διαρκώς στρατιωτικές υπηρεσίες αντικαθιστώντας τους Γερμανούς μισθοφόρους,

- η κινητοποίηση των πνευματικών ανθρώπων, των επαγγελματιών και γενικότερα του λαού για να αφαιρεθεί η στρατιωτική διοίκηση από τους Γότθους και να ..........................................................................................................................

- η ανάκτηση του χαμένου ρωμαϊκού υψηλού φρονήματος, δηλαδή της έμπιστο- | σύνης στις δικές τους δυνάμεις για την απόκρουση των εχθρών, Ι

- ο αποκλεισμός των Γότθων από τις στρατιωτικές υπηρεσίες. Ιι

Αξιοποίηση των πηγών (γραπτών και οπτικών) του σχολικού Βιβλίου

τ_Ι Έπαυλη (νίΙΙα). Μωσαϊκό δάπεδο της θάβρακας (Τυνησία, Εθνικό Μουσείο ΒαταΌ) (σελ. 10).

ςχοαιαιιμος: Η εικόνα παριστάνει σε μωσαϊκό δάπεδο τη σύνθεση μιας έπαυλης (βίλας) με οχύρωση. Στην μπροστινή πλευρά και κατά μήκος της εικονιζόμενης έπαυλης διακρίνεται ο ψηλός τοίχος με τις πόρτες και τα παράθυρα, που μοιάζουν με πολεμίστρες. Πίσω απ' αυτόν εξέχουν κτίσματα με παράθυρα όμοια με του τείχους. Τη σκληρή εικόνα της οχυρωμένης βίλας σπάει ο εξωτερικός διάκοσμος· δέντρα, φυτά και διάφορα πτηνά δίνουν το φυσικό πλαίσιο αναδίδοντας άρωμα φυ-σιολατρίας.

ί_1 Χρυσό νόμισμα του Ιουστίνου Α' και του Ιουστινιανού Α' ως συναυτοκρατόρών (Λονδίνο, Βρεττανικό Μουσείο) (σελ. 11).

1ΧΟΑΙΑΣΜΟΣ: Το χρυσό νόμισμα ($οΙίάυ5) εικονίζει χαραγμένες τις μορφές του Ιουστίνου Α' και του Ιουστινιανού Α' ως συναυτοκρατόρών (το 527 ο αυτοκράτορας Ιουστίνος Α', βαριά άρρωστος, αναγόρευσε τον ανεψιό και θετό γιο του Ιουστινιανό συναυτοκράτορα και αύγουστο). Οι δύο αυτοκράτορες κρατούν από μία όμοια σφαίρα ο καθένας, οι οποίες συμβολίζουν τη Ρωμαϊκή Οικουμένη. Πάνω και