Εισαγωγή

1. Ποια είναι τα ομηρικά έπη και τι γνωρίζετε γι' αυτά (επιγραμματικά);

Τα ομηρικά έπη είναι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια. Είναι τα αρχαιότερα έπη, όχι μόνο της ελληνικής αλλά και της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, που μας παραδόθηκαν ολόκληρα. Συντέθηκαν στο β' μισό του 8^ου π.Χ. αι. Η Ιλιάδα (η σύνθεσή της τοποθετείται γύρω στο 750 π.Χ.) προηγήθηκε της Οδύσσειας και είναι μεγαλύτερη απ' αυτήν κατά 3.500 στίχους περίπου (Ιλιάδα: 15.693 - Οδύσσεια: 12.110). Και η Ιλιάδα και η Οδύσσεια χωρίζονται σε 24 ραψωδίες, όσα και τα γράμματα του ελληνικού αλφάβητου (οι ραψωδίες της Ιλιάδας δηλώνονται με κεφαλαίο γράμμα, ενώ της Οδύσσειας με πεζό), ενώ το περιεχόμενο κάθε ραψωδίας τους δηλώνεται με έναν τίτλο. Η Ιλιάδα πήρε το όνομά της από το Ίλιον (άλλη ονομασία της Τροίας) και το θέμα της είναι ένα επεισόδιο από τον δέκατο χρόνο της δεκάχρονης πολιορκίας της Τροίας (ο θυμός του Αχιλλέα μετά τη φιλονικία του με τον Αγαμέμνονα). Η Οδύσσεια πήρε το όνομά της από τον κεντρικό ήρωα του έπους, τον Οδυσσέα, και αφηγείται την περιπετειώδη επιστροφή του ήρωα στην πατρίδα του, την Ιθάκη, έπειτα από δεκάχρονη περιπλάνηση.

Το έπος (ως λογοτεχνικός όρος από τον 5^ον π.Χ. αι.) είναι αφηγηματικό ποίημα σε δακτυλικό εξάμετρο. Το πρώτο και παλαιότερο είδος επικής ποίησης ήταν το ηρωικό έπος, που μιλούσε για κατορθώματα ηρώων του παρελθόντος και θεών (έργα ανδρών τε θεών τε). Αργότερα συντέθηκαν έπη και με διδακτικό (πρβλ. Ησίοδος) ή φιλοσοφικό ή άλλο περιεχόμενο.

2. Η Ιλιάδα θα μπορούσε να αξιοποιηθεί ως ιστορική πηγή;

Η Ιλιάδα (όπως και η Οδύσσεια) δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ιστορική πηγή, γιατί:

α. Η Ιλιάδα ως επικό ποίημα αναφέρεται σ' ένα ένδοξο παρελθόν γεμάτο ηρωικές πράξεις που τοποθετείται στο τέλος της μυκηναϊκής εποχής, οπότε έγινε ο Τρωικός πόλεμος (12ος π.Χ. αι.). Ο ποιητής επομένως δεν μπορούσε να γνωρίζει πολύ καλά μια τόσο μακρινή εποχή και αγνοούσε πολλές λεπτομέρειες της καθημερινότητάς της. Γι' αυτό και μέσα στο συγκεκριμένο έργο βρίσκουμε συνήθειες, αντιλήψεις, θεσμούς και υλικά που προέρχονται από την εποχή του ποιητή και όχι από τα μυκηναϊκά χρόνια (αναχρονισμός).

β. Παρά το γεγονός πως έχουμε πολλές πληροφορίες για την εποχή σύνθεσής τους, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως οι πληροφορίες αυτές είναι ποιητικά επεξεργασμένες και έχουν προστεθεί στοιχεία εντελώς φανταστικά και εξωπραγματικά, που οφείλονται στη δημιουργική φαντασία του ποιητή, του οποίου κύριος στόχος ήταν με το έργο του να τέρψει το ακροατήριο του παρά να το πληροφορήσει για τα ιστορικά και κοινωνικά δεδομένα της εποχής στην οποία αναφέρεται. Επομένως μπορεί η Ιλιάδα να χρησιμοποιεί ως πηγή έμπνευσης και ως χρονικό πλαίσιο την ιστορία, αλλά αποτελεί λογοτεχνικό έργο και όχι ιστορικό σύγγραμμα.

3. Ποιο είναι το θέμα και ποιο το περιεχόμενο της Ιλιάδας;

Το θέμα της Ιλιάδας είναι ο οργή του Αχιλλέα μετά τη σύγκρουσή του με τον αρχιστράτηγο των Ελλήνων, τον Αγαμέμνονα, και οι συνέπειές της. Το κύριο αυτό θέμα του έπους αφορά όμως μόνο ένα επεισόδιο του δέκατου χρόνου της πολιορκίας της Τροίας. Η πρωτοτυπία του Ομήρου έγκειται στο ότι γύρω από αυτό το επεισόδιο κατάφερε να παρουσιάσει τους αγώνες των Ελλήνων κατά τη δεκάχρονη πολιορκία της Τροίας. Το περιεχόμενο λοιπόν του έπους είναι ο Τρωικός πόλεμος και είναι πολύ ευρύτερο, και χρονικά και θεματολογικά, από το κεντρικό θέμα του έπους (την οργή του Αχιλλέα).

4, Ποια η σημασία του θέματος της οργής του Αχιλλέα για τη σύνθεση της Ιλιάδας και την εξέλιξη της δράσης;

Το θέμα της οργής του Αχιλλέα αποτελεί το κεντρικό θέμα του έπους και δίνει στον ποιητή την αφορμή να μας παρουσιάσει τον δεκάχρονο Τρωικό πόλεμο. Η οργή του Αχιλλέα και η συνακόλουθη αποχώρησή του υπήρξε αιτία πολλών δεινών για τους Αχαιούς (σε συνδυασμό και με την απόφαση του Δία, έπειτα από παράκληση της Θέτιδας, να ικανοποιήσει τον Αχιλλέα βοηθώντας τους Τρώες). Η σημασία της επομένως για τη σύνθεση του έπους και την εξέλιξη της δράσης είναι ιδιαίτερα σημαντική, γεγονός που γίνεται φανερό και από τη συχνότητα με την οποία εμφανίζεται το θέμα αυτό στο έπος, τόσο σε σχέση με τους θνητούς (τους άλλους ήρωες), που συχνά θυμούνται τον ήρωα και αναφέρονται στην απουσία του, όσο και σε σχέση με τους θεούς, των οποίων οι συζητήσεις και οι ενέργειες συνδέονται με την οργή του Αχιλλέα. Εξάλλου η συμφιλίωση του ήρωα με τον Αγαμέμνονα και η επιστροφή του (μετά τον φόνο του Πάτροκλου από τον Έκτορα) θα δώσουν πάλι την υπεροχή στους Αχαιούς και θα σημάνουν την αρχή του τέλους για την Τροία.

5. Τι γνωρίζετε για τη δομή της Ιλιάδας;

Η Ιλιάδα δεν περιγράφει από την αρχή τον Τρωικό πόλεμο, αλλά αποσπά από τα δέκα χρόνια μια μικρή χρονική περίοδο που καλύπτει 51 ημέρες πριν από την άλωση της Τροίας (in medias res). Το έπος λοιπόν ξεκινάει με το επεισόδιο της φιλονικίας του Αχιλλέα και του Αγαμέμνονα και την οργή του πρώτου και τελειώνει με τον θάνατο και τον ενταφιασμό του Έκτορα, του βασικού υπερασπιστή της Τροίας (η συνέχεια, η άλωση και η καταστροφή της Τροίας και η αιχμαλωσία των μελών της βασιλικής οικογένειας κ.λπ., παρουσιάζεται σε άλλα έπη). Αυτές οι 51 ημέρες αποτελούν το χρονικό παρόν της Ιλιάδας. Ωστόσο μέσα από αναφορές στο παρελθόν με χρονικές συντμήσεις, αναδρομές στα περασμένα και ένθετες διηγήσεις (εγκιβωτισμούς) παλαιών γεγονότων, καθώς και προαναγγελίες για το μέλλον ο ποιητής καταφέρνει να μας παρουσιάσει τον δεκάχρονο Τρωικό πόλεμο.

6. Ποιες διαφορές παρατηρούνται ανάμεσα στα δύο ομηρικά έπη (Ιλιάδα - Οδύσσεια);

Ανάμεσα στα δύο ομηρικά έπη παρατηρούνται σημαντικές διαφορές ως προς το ύφος, τον τρόπο που παρουσιάζεται ο κόσμος αλλά και ως προς τους δύο κεντρικούς ήρωες και τον γενικότερο χαρακτήρα τους (των έργων). Οι διαφορές αυτές οφείλονται και στη διαφορετική χρονολόγηση των δύο επών (η Ιλιάδα προηγείται και θεωρείται έργο της νεανικής ηλικίας του ποιητή, ενώ η Οδύσσεια έργο των γηρατειών), αλλά και στο διαφορετικό θέμα. ' Πιο συγκεκριμένα:

- Ως προς το ύφος: Η Ιλιάδα παρουσιάζει δραματική πυκνότητα, ενώ στην Οδύσσεια κυριαρχεί το αφηγηματικό ύφος. Πέρα από τη διαφορετική ηλικία του ποιητή κατά τη σύνθεση των δύο επών, ιδιαίτερο ρόλο παίζει και το διαφορετικό θέμα. Η Οδύσσεια μοιάζει με ναυτικό παραμύθι σε παράξενους τόπους με εξωπραγματικά όντα (π.χ. Κύκλωπας, Σειρήνες κ.λπ.), ενώ από την Ιλιάδα λείπει το παραμυθικό στοιχείο· οι μύθοι έχουν ηρωικό περιεχόμενο, αλλά η δράση εντοπίζεται σ' έναν πραγματικό κόσμο απαλλαγμένο από τέρατα και φανταστικές περιπέτειες. Ακόμη και οι θεοί της έχουν ανθρώπινες διαστάσεις και η συμπεριφορά τους συχνά διαφέρει ελάχιστα από των ανθρώπων.

- Ως προς τον τρόπο που παρουσιάζεται ο κόσμος: Η Οδύσσεια παρά τα φανταστικά, παραμυθικά στοιχεία καθρεφτίζει μια εποχή νεότερη κοινωνικά σε σχέση με την Ιλιάδα. Μια εποχή όπου ο θεσμός της βασιλείας εξακολουθεί να υφίσταται, αλλά έχει αρχίσει να παρακμάζει. Η Οδύσσεια περιγράφει τη γέννηση της πόλης όπου δίπλα στον βασιλιά δημιουργούνται πολιτικά σώματα που έχουν αποφασιστικό ρόλο (π.χ. η συνέλευση γερόντων στο βασίλειο των Φαιάκων, η άτυπη συνέλευση του λαού στην Ιθάκη). Πρόκειται λοιπόν για μια περίοδο μετάβασης από τη βασιλεία με την απόλυτη εξουσία σε μια νεότερη εποχή με τη δημιουργία αντιπροσωπευτικών πολιτικών σωμάτων.

Αντίθετα, στην Ιλιάδα ο θεσμός της βασιλείας βρίσκεται στην ακμή του. Στο έπος αυτό επίσης καθρεφτίζεται η αντίληψη μιας κλειστής αριστοκρατικής τάξης, ενώ στην Οδύσσεια οι ήρωες ανήκουν σε όλα τα κοινωνικά στρώματα και ακούγονται οι πεποιθήσεις και οι πόθοι και των κατώτερων τάξεων.

Οι θεοί στην Οδύσσεια δεν είναι το ίδιο εγωιστές και άδικοι όπως στην Ιλιάδα^-μπορεί να έχουν κι αυτοί πάθη, αλλά δεν έχουν την πρωτογονική εκρηκτικότητα των θεών της Ιλιάδας. Στην Οδύσσεια φαίνεται να έχει αρχίσει να καθιερώνεται στον κόσμο των θεών κάποια ηθική τάξη.

- Ως προς τους κεντρικούς ήρωες: Ο Οδυσσέας δεν έχει την ορμητικότητα και την έλλειψη μέτρου του Αχιλλέα^- διαθέτει όμως άλλα στοιχεία πιο πολύτιμα στην καθημερινή ζωή: εξυπνάδα, επιμονή, καρτερικότητα. Για να πετύχει τον σκοπό του, στηρίζεται περισσότερο στην εφευρετικότητα του νου παρά στη μυϊκή του δύναμη.

- Ως προς τον χαρακτήρα: Γενικά ο χαρακτήρας της Ιλιάδας είναι πολεμικός, γι' αυτό και κάποιες φορές σκληρός, ενώ της Οδύσσειας πιο ήρεμος και ειρηνικός. Ο πρώτος ταιριάζει σ' έναν ποιητή στην ακμή της νεότητάς του, ενώ ο δεύτερος σε έναν ώριμο δημιουργό με πείρα της ζωής.

Τα επικά ποιήματα ήταν δημιουργήματα συλλογικά, κάτι αντίστοιχο με τα δικά μας δημοτικά τραγούδια. Τα συνέθεταν και τα τραγουδούσαν με τη συνοδεία φόρμιγγας/κιθάρας οι αοιδοί.

Οι αοιδοί ήταν τραγουδοποιοί, οι οποίοι συνέθεταν επικά ποιήματα και τα τραγουδούσαν με συνοδεία φόρμιγγας ή κιθάρας σε συμπόσια στα παλάτια βασιλιάδων ή σε σπίτια ευγενών ή σε δημόσιους χώρους (π.χ. αγορά) με την αφορμή κάποια γιορτής. Οι αοιδοί πίστευαν πως κάποιος θεός τούς ενέπνεε τα τραγούδια (θεόπνευστοι), γι' αυτό και φρόντιζαν να τον ευχαριστήσουν, ενώ δεν ενδιαφέρονταν να κάνουν γνωστό το όνομά τους. Η σύνθεση και η απομνημόνευση τραγουδιών με τόσο μεγάλη έκταση, ώστε να τα επαναλαμβάνουν κάθε φορά που τους το ζητούσαν, απαιτούσε κάποιο ιδιαίτερο ταλέντο αλλά και τη γνώση ειδικών τεχνικών. Οι αοιδοί είχαν στη διάθεση τους έτοιμο υλικό από την παράδοση (ονοματικές ή ρηματικές φράσεις που επαναλαμβάνονταν σε συγκεκριμένες θέσεις ή ακόμα και έτοιμοι στίχοι που επανεμφανίζονταν αυτούσιοι) καθώς και θέματα, ενέργειες ή δραστηριότητες (π.χ. τέλεση μιας θυσίας, παροχή φιλοξενίας) που τις αφηγούνταν με τις ίδιες περίπου λεπτομέρειες ή με τις ίδιες ακριβώς λέξεις επιφέροντας κάποιες μετατροπές ανάλογα με τις συγκεκριμένες ανάγκες. Ένας καλός αοιδός λοιπόν έπρεπε να έχει την ικανότητα να απομνημονεύσει το επαναλαμβανόμενο αυτό υλικό, να το ανασυνθέτει δημιουργικά και να αυτοσχεδιάζει . Έτσι δημιουργούνταν κάθε φορά νέα επικά τραγούδια. Οι νέοι αοιδοί μάθαιναν την τέχνη κοντά σ' έναν φτασμένο αοιδό-δάσκαλο.

Τους αοιδούς διαδέχτηκαν οι ραψωδοί, που συνήθως δεν δημιουργούσαν νέα, δικά τους έργα, αλλά απομνημόνευαν και απάγγελλαν τα παλιότερα έπη, κυρίως τα ομηρικά. Σ' αντίθεση με τους αοιδούς, δεν τραγουδούσαν τα έπη με τη συνοδεία φόρμιγγας/κιθάρας, αλλά τα απάγγελλαν με ρυθμό, κρατώντας κι ένα ραβδί (σύμβολο εξουσίας δοσμένης από τους θεούς). Επίσης δεν ζούσαν στην αυλή κάποιου βασιλιά (όπως φαίνεται να συνήθιζαν οι αοιδοί), αλλά ταξίδευαν από τόπο σε τόπο για να απαγγείλουν τα έπη όπου τους το ζητούσαν, κυρίως στο πλαίσιο των μεγάλων γιορτών των Ελλήνων. Ένας τέτοιος ταξιδιώτης-ποιητής φαίνεται πως ήταν και ο Όμηρος, που η παράδοση τον θέλει τυφλό (αν και αυτό είναι μάλλον απίθανο). Θεωρείται πως ήταν 'Ιωνας και εφτά πόλεις της αρχαιότητας διεκδικούν τον τίτλο της πατρίδας του^- περισσότερα επιχειρήματα φαίνεται πως έχουν η Σμύρνη και η Χίος.

Το λεγόμενο «Ομηρικό ζήτημα» αφορά όλα εκείνα τα ερωτήματα που προέκυψαν από τη μελέτη των ομηρικών επών και οδήγησαν τους φιλολόγους σε αντικρουόμενες απόψεις (αναλυτικοί, ενωτικοί, νεοαναλυτικοί). Τα ερωτήματα αυτά αφορούν:

α. τον ποιητή της Ιλιάδας και της Οδύσσειας (ήταν ο Όμηρος ο ποιητής και των δύο έργων· ήταν πραγματικό ή πλαστό πρόσωπο;

β. τον τρόπο σύνθεσης των επών (συντέθηκαν με βάση ένα ενιαίο σχέδιο ή προέκυψαν από τη συνένωση μικρότερων επών). Η σημερινή θέση σχετικά με το Ομηρικό ζήτημα συνοψίζεται στα εξής:

• Τα ομηρικά έπη οφείλουν πολλά σε παλιότερα επικά ποιήματα και αντλούν υλικό από την προφορική λαϊκή δημιουργία αιώνων σε καμιά περίπτωση όμως δεν είναι απομιμήσεις ή συνενώσεις άλλων επικών ποιημάτων.

• Πρόκειται για προσωπική δημιουργία ενός ιδιαίτερα προικισμένου καλλιτέχνη (μπορεί να μην είναι ο ίδιος και για τα δύο έπη).

• Ο ποιητής τους μπορούσε να συνθέσει ποιήματα με τέτοια έκταση και ποιότητα, γιατί:

- είχε στη διάθεσή του μια μακρά παράδοση, που είχαν δημιουργήσει πολλές γενιές αοιδών απ' αυτούς βρήκε έτοιμη γενεολογία ηρώων, πλούσια μυθολογία, έτοιμο επαναλαμβανόμενο υλικό και γενικότερα τους κανόνες της τέχνης τους. Τα ομηρικά έπη είναι τα κορυφαία έργα μιας μεγάλης παράδοσης, όχι τα πρώτα φανερώματά της.

- είχε την ευκαιρία να επεξεργάζεται και να βελτιώνει το έργο του κάθε φορά που το επαναλάμβανε μπροστά σε κοινό.