Το δράμα - Το αδιέξοδο - Η λύση του πουλιού (στ. 1-13)

-     Στο πρώτο μέρος του τραγουδιού παρουσιάζονται:

α. τα πρόσωπα (ένα πλήθος από μαστόρους και μαθητάδες και ο πρωτομάστορας)^-

β. το έργο που αυτά επιτελούν (χτίζουν το γεφύρι της Άρτας)^-

γ·  το πρόβλημα που αντιμετωπίζουν (ό,τι χτίζουν την ημέρα γκρεμίζεται το βράδυ)^-

δ. η λύση που προτείνει ένα πουλί (πρέπει να θυσιαστεί η γυναίκα του πρωτομά­στορα) ·

ε.   η ειδοποίηση της γυναίκας του πρωτομάστορα.

-     Επιμέρους σχόλια:

 στ. 1. Ο μεγάλος αριθμός των εργαζομένων (υπερβολή) δείχνει τη σπουδαιότητα του έργου.

στ. 3 και 6. Ένα στοιχείο τεχνικής των δημοτικών τραγουδιών είναι η επανάληψη   στίχων είτε με την ίδια ακριβώς μορφή είτε με ελαφρές αλλαγές.

 στ. 7-13 και 18-20. Ένα άλλο στοιχείο τεχνικής και συνηθισμένο μοτίβο στα
δημοτικά τραγούδια είναι τα πουλιά που μιλούν σαν άνθρωποι (προσωποποίηση). Εδώ με το στόμα του πουλιού δίνεται η εντολή της μοίρας, που
μοιάζει με αρχαίο χρησμό, για να δοθεί λύση στο αδιέξοδο.

στ. 11 κ.κ. Επειδή θεμελιώνεται σημαντικό έργο, για τη θυσία επιλέγεται ένα σπουδαίο πρόσωπο, η όμορφη γυναίκα του πρωτομάστορα, ενώ αποκλείονται οι ασήμαντοι άνθρωποι, οι δυστυχισμένοι και ταλαιπωρημένοι από τη ζωή.

-     Στην πρώτη σκηνική ενότητα υπάρχει δύο φορές το σχήμα άρσης και
θέσης (με αντί θέση) στους στ. 8-9 και 11-12 και ακόμα δύο το σχήμα της
παρομοίωσης {σαν πουλί, σα χελιδόνι). Για τις εικόνες θα γίνει λόγος
αλλού.

 Η άφιξη  της λυγερή - Το ψάξιμο του δαχτυλιδιού (στ. 14-32)

-   Στη δεύτερη σκηνική ενότητα η γυναίκα του πρωτομάστορα εμφανίζεται ευδιάθετη, πιστεύει με αφέλεια το ψέμα, ότι έχει πέσει μέσα στο νερό το δαχτυλίδι του άντρα της, προθυμοποιείται να το βγάλει, αλλά αμέσως αντιλαμβάνεται πως έχει πέσει σε παγίδα και ζητάει να τη βγάλουν.

— Επιμέρους σχόλια:

στ. 14, του θανάτου πέφτει και 22, ραγίζεται η καρδιά τον. Το ψυχικό δράμα του πρωτομάστορα μοιάζει με εκείνο του Αβραάμ, που έπρεπε να θυσιάσει το μοναχοπαίδι του υπακούοντας στην εντολή του Θεού, και κυρίως με το δράμα του Αγαμέμνονα, που έπρεπε να θυσιάσει την κόρη του Ιφιγένεια υπακούοντας και εκείνος στην εντολή ενός θεού. Ωστόσο, στα δημοτικά τραγούδια ο άνθρω­πος είναι άθυρμα στα χέρια όχι του Θεού αλλά της μοίρας.

στ. 15, της λυγερής. Λυγερή στα παλιά δημοτικά τραγούδια (ακριτικά και παρα­λογές) είναι η νέα και όμορφη γυναίκα.

στ. 15. Επιλέγεται το αηδόνι, το πουλί με το πιο γλυκό κελάηδημα, για την τόσο δυσάρεστη αποστολή (η αντίθεση είναι φανερή). Εξάλλου ένα αηδόνι θα ήταν πιο πειστικό από ένα άλλο πουλί (από ένα κοράκι ας πούμε).

 

 • στ. 16-17 και 19-20. Η χρήση από τον πρωτομάστορα της λέξης αργά δείχνει την κρυφή αλλά μάταιη ελπίδα του για την αποτροπή του κακού ή για την ανα­βολή του, σε μια προσπάθεια να κερδηθεί χρόνος. Ωστόσο, η ακουστική και νοηματική παραποίηση της {αργά —γοργά) από το πουλί υποδηλώνει την εμμο­νή της μοίρας στην εντολή της και τη διάθεση για επίσπευση της εκτέλεσης αυτής της εντολής. 4· Και εδώ παρατηρείται επανάληψη   στίχων.

στ. 22. Αιτία της μεγάλης θλίψης του πρωτομάστορα {του θάνατου πέφτει, ραγίζε­ται η καρδιά του) είναι η επικείμενη θυσία της γυναίκας του, την οποία μάλιστα      έχει εξαπατήσει, ενώ η ίδια πιστεύει στο ψέμα που της λένε, ότι η θλίψη αυτή οφείλεται στην απώλεια του δαχτυλιδιού. Το σημείο αυτό μοιάζει με την τρα­γική ειρωνεία της αρχαίας τραγωδίας (όλοι γνωρίζουν την τραγική μοίρα του ήρωα, ενώ ο ίδιος την αγνοεί και ενεργεί ανάλογα). Επιπλέον, το ότι η λυγερή, ανυποψίαστο θύμα, έρχεται υπάκουα και πρόθυμα, χαιρετάει με πρόσχαρο τρόπο και πιστεύει στο ψέμα, το ότι χρησιμοποιείται ως δόλωμα το δαχτυλίδι (η βέρα), το σύμβολο του ιερού συζυγικού δεσμού της με τον πρωτομάστορα - όλα αυτά κάνουν πιο έντονη την τραγική μετάπτωση στη σκληρή πραγματικότητα.

•   στ. 26 κ.κ. Το ψέμα για το δαχτυλίδι το λένε οι άλλοι^- αυτό όμως δεν ελαφρύνει τη θέση του πρωτομάστορα, ο οποίος κρατάει σιωπή ενόχου^- εξάλλου, έχει
προηγηθεί ένα άλλο ψέμα, δικό του (στ. 17): μήνυσε στη γυναίκα του να έρθει
όχι για θυσία, αλλά να διαβεί της Άρτας το γιοφύρι (με λίγη σκέψη θα καταλάβαινε κανείς ότι έχουν τελειώσει οι εργασίες και πρόκειται να γίνει κάποια εορ­ταστική εκδήλωση, ίσως τα εγκαίνια του γεφυριού).

-      στ. 31-32. Οι προσπάθειες για την ανεύρεση του δαχτυλιδιού είναι βέβαια ατε­λέσφορες, ενώ η λυγερή εξακολουθεί να μην υποπτεύεται τίποτε - ούτε δείχνει να ανησυχεί.

-      Εντοπίζονται τα ακόλουθα σχήματα λόγου:

•   η επαναφορά: στ. 16-17, 19-20, 29, 31^-

I   η μεταφορά: ραγίζεται η καρδιά τον, μην πικραίνεσαι"

•      η υπερβολή: του θανάτου πέφτει, όλον τον κόσμο ανάγειρα'

•      η αντίθεση ανάμεσα σ' αυτά που άκουσε και σ' αυτά που μετέδωσε το πουλί: και το πουλί παράκουσε (= όμως...), αργά — γοργά.

•      Για το δραματικό ενεστώτα (πέφτει, ραγίζεται κ.ά

-      Βρίσκουμε και έναν τυπικό   στίχο δημοτικών τραγουδιών (στ. 23).

-      Από τη συμπεριφορά της λυγερής απορρέουν τα γνωρίσματα του χαρακτήρα της: είναι υπάκουη στον άντρα της (αμέσως εκτέλεσε την επιθυμία του), πρόσχαρη (Γεια σας, χαρά σας), πρόθυμη (προθυμοποιείται αμέσως να φέρει αυτή το δαχτυλίδι, παρόλο που υπάρχει ο άντρας της και τόσοι άλλοι), ενώ όλη η στάση της δείχνει αγάπη και ενδιαφέρον για τον άντρα της.

■   Ο ρόλος του πουλιοΰ

  Ο ρόλος του πουλιού είναι πολύ σημαντικός στην εξέλιξη της υπόθεσης, επειδή:

Με το στόμα του πουλιού μεταφέρεται η εντολή της μοίρας, που μοιάζει με
αρχαίο χρησμό, για να δοθεί λύση στο αδιέξοδο.

Το πουλί είναι αυτό που θα βοηθήσει και στην εκτέλεση της εντολής της μοίρας για την παραπέρα εξέλιξη της πλοκής: αυτό είναι που θα εκτελέσει την τόσο δυσάρεστη αποστολή, δηλαδή θα ειδοποιήσει τη γυναίκα του πρωτομά­στορα. Μάλιστα συντελεί ώστε να επισπευσθεί η εκτέλεση της εντολής της μοίρας. Έτσι, παραποιεί έξυπνα τα λόγια του πρωτομάστορα, ο οποίος είπε να μη βιαστεί η γυναίκα του να ετοιμαστεί και να έρθει (τέσσερις φορές είπε τη λέξη αργά). Ωστόσο το πουλί παρουσιάζεται να ακούει αλλιώς τη λέξη, που την παραποιεί κάνοντας την γοργά και τη λέει και αυτό τέσσερις φορές στη λυγερή.

 Η θυσία της λυγερής και η κατάρα της (στ. 33-46)

-       Στην τρίτη σκηνική ενότητα: Όσοι δουλεύουν στη γέφυρα, αντί να εκπληρώ­σουν την παράκληση της γυναίκας και να τη βγάλουν από το ποτάμι, τη χτί­ζουν στα θεμέλια της γέφυρας, ενέργεια στην οποία πρωτοστατεί ο ίδιος ο άντρας της. Η λυγερή θυμάται τις δύο μεγαλύτερες αδερφές της, που είχαν την ίδια μοίρα, και καταριέται τη γέφυρα, αλλά για να μη στραφεί η κατάρα ενα­ντίον του ξενιτεμένου αδερφού της, μετατρέπει στο τέλος την κατάρα σε μια ιδιότυπη ευχή.

-        

-       Επιμέρους σχόλια:

στ. 33-34. Με ταχύτατα αρχίζει το χτίσιμο της λυγερής (η ταχύτητα υποδηλώ­νεται με τη χρήση του δραματικού ενεστώτα: πιχάει, παίρνει, ρίχνει), ενώ ο πρωτομάστορας ρίχνει μέγα λίθο πρωτοστατώντας στη θυσία της γυναίκας του. Θα μπορούσε όμως η ενέργεια του αυτή να ερμηνευτεί ως προσπάθεια για επίσπευση του θανάτου της λυγερής, ώστε να συντομευτεί ο χρόνος του μαρτυρίου της - και αυτό βέβαια θα οφείλεται στην αγάπη του πρω­τομάστορα για τη γυναίκα του.

 

 

στ. 35-40. Τώρα η λυγερή έχει καταλάβει την  παγίδα. Και αμέσως α) θυμάται και θρηνεί τις δύο μεγαλύτερες αδερφές της, που είχαν παλιότερα την ίδια μοίρα (αυτές μάλιστα είχαν χτιστεί στα πιο μεγάλα γνωστά ποτάμια, στο Δούναβη και στον Ευφράτη) και β) δίνει κατάρα να μη στεριώσει το γεφύρι.

•      στ. 41-46. Όμως, η θυσία θα είναι μάταιη, θα δημιουργηθεί και πάλι αδιέξοδο
και δε θα πετύχει ο σκοπός του θύτη, αν πιάσει η κατάρα της λυγερής^- γι' αυτό
η λυγερή εκβιάζεται με την αδερφική αγάπη. Μάλιστα ο αδερφός, το νέο πρόσωπο για το οποίο γίνεται λόγος και το οποίο θα αποτελέσει το κλειδί για την τελική λΰση, είναι και αυτός θΰμα της μοίρας, αφοΰ η ξενιτιά στο δημοτικό τραγούδι αποτελεί τη μεγαλύτερη συμφορά για τον άνθρωπο. Έτσι, ολοκλη­ρώνεται η εικόνα της τραγικής οικογένειας. Και για να παραμείνει ο μονάκρι­βος αδερφός μόνο στη συμφορά της ξενιτιάς, χωρίς να φτάσει στο θάνατο, η λυγερή δίνει άλλη «κατάρα», η οποία διατυπώνεται με τέτοιο τρόπο, ώστε να ισοδυναμεί με ευχή (υπάρχει η δοξασία ότι η κατάρα δεν παίρνεται πίσω, αλλά μπορεί μόνο να τροποποιηθεί). Πρέπει να σημειωθεί ότι το κίνητρο της λυγε­ρής για την αλλαγή της κατάρας σε ευχή δεν είναι μόνο η αδερφική αγάπη αλλά και η οικογενειακή δεοντολογία: ο αδερφός είναι το μοναδικό μέλος που θα απομείνει από την πατρική οικογένεια της λυγερής και θα συνεχίσει τη γενιά. (Για τα συναισθήματα της λυγερής θα γίνει λόγος παρακάτω.) ·*

-      Από τα σχήματα  λόγου ξεχωρίζουν τα ακόλουθα:

-      η μεταφορά: κακογραμμένες·

■    η  μετωνυμία: η μια 'χτισε το Δούναβη, κι η άλλη τον Αφράτη" Ι    η παρομοίωση:^ τρέμει, ως πέφτουν.

Τα μαγικά στοιχεία

-   Στο τραγούδι υπάρχουν μαγικά στοιχεία, που συντελούν στην εξέλιξη του δρά­ματος. Αυτά είναι τα ακόλουθα:

α. Η γέφυρα γκρεμίζεται αυτόματα και επαναληπτικά, χωρίς αιτία και μόνο τις βραδινές ώρες (τότε που δρουν οι μαγικές δυνάμεις)^- αυτό δημιουργεί την ανά­γκη να παρουσιαστεί το πουλί και να υποδείξει τη λύση.

β. Τη λύση του προβλήματος τη γνωρίζει ένα πουλί, το οποίο μάλιστα μιλάει σαν άνθρωπος και υποδεικνύει το πρακτέο (η εμφάνιση του πουλιού προετοιμάζει το μήνυμα που θα στείλει ο πρωτομάστορας στη γυναίκα του).

γ. Το ίδιο πουλί (ή ένα άλλο - αυτό δε διευκρινίζεται), καταλαβαίνοντας την ανθρώπινη λαλιά και ξέροντας να μιλάει, μεταφέρει το μήνυμα του πρωτομά­στορα στη λυγερή^- αυτό το μαγικό στοιχείο έχει ένα λειτουργικό ρόλο: συντελεί στη φυσιολογική εξέλιξη της υπόθεσης του δράματος, που είναι η άφιξη στη συνέχεια της γυναίκας του πρωτομάστορα.

 

Οι εσωτερικές συγκρούσει και τα συναισθήματα των προσώπων

α. Εσωτερικές συγκρούσεις και συναισθηματικές μεταπτώσεις του πρωτομάστορα

- Στην ψυχή των ηρώων συντελείται μια δραματική σύγκρουση, που περνάει από ορισμένα στάδια. Αυτή η δραματική σύγκρουση στην ψυχή των ηρώων (πάλη ανάμεσα σ' αυτό που θέλουν και σ' αυτό που πρέπει να κάνουν) συντε­λείται με την εσωτερική πάλη τους, δηλαδή με τα ηθικά διλήμματα που αντι­μετωπίζουν, αλλά και με τις απότομες εναλλαγές έντονων συναισθημάτων. Έτσι, ο πρωτομάστορας στο στ. 14 τον θανάτου πέφτει, δηλαδή δοκιμάζει οδύνη με την ιδέα ότι πρέπει να θυσιάσει τη γυναίκα του και συγκρούονται μέσα του η αγάπη που τρέφει γι' αυτή με το καθήκον απέναντι στο επάγ­γελμα του αλλά και στο κοινωνικό σύνολο, αφού είναι υποχρεωμένος να ολο­κληρώσει ένα σημαντικό «κοινωφελές» έργο. Ωστόσο, θεωρεί εξαρχής την εντολή εκτελεστέα, κρίνει ότι δεν έχει περιθώρια να αντισταθεί στη φωνή του πουλιού -στη φωνή της μοίρας- και η απόφασή του είναι άμεση: στέλνει αμέσως μήνυμα στη γυναίκα του να έρθει· όμως και τότε τη λυπάται, αφού της παραγγέλνει να μη βιαστεί, σαν να θέλει να καθυστερήσει το μοιραίο. Ύστερα από την οδύνη και τη λύπη έρχεται το συναίσθημα της συμπόνιας (στ. 22: ραγίζεται η καρδιά τον), όταν βλέπει το ανυποψίαστο θύμα του να χαι­ρετάει ευδιάθετα και μάλιστα να ενδιαφέρεται για τη βαρυθυμία του (αυτή μάλιστα η συμπόνια δεν τον αφήνει να πει ο ίδιος το ψέμα για το δαχτυλίδι). Αλλά και πάλι νικάει την αγάπη η δεοντολογία: δεν υποκύπτει ο πρωτομάστο­ρας στα παρακάλια της γυναίκας του (γεμάτα παράπονο αλλά και τρυφερότητα: τράβα, καλέ μ', τον άλυσο)· απεναντίας, πρωτοστατεί στη θανάτωση της: ρίχνει μέγα λίθο (στ. 34).

β. Συναισθηματικές μεταπτώσεις της λυγερής

- Πιο τραγικό πρόσωπο βέβαια από τον πρωτομάστορα είναι η γυναίκα του, η οποία παρουσιάζει τις ακόλουθες μεταπτώσεις: η ψυχική ευφορία της, η αγάπη και το ε ν δι α φ έ ρ ο ν για τον άντρα της την ώρα της άφιξης της (αυτή φαίνεται από το χαιρετισμό), σκιάζεται από τη θ λ ί ψ η και τη βαρυθυμία του άντρα της, ενώ «- την προθυμία της να κατεβεί ανυπο­ψίαστη στο ποτάμι τη διαδέχεται η αγωνία και ο πανικό ς, όταν αντι­λαμβάνεται την απάτη και την παγίδα που της έχει στήσει ο άντρας της. Στη συνέχεια αντιδρά παρακαλώντας με κάποιο παράπονο αλλά και με τρυφερότητα, ενώ είναι έκδηλη και η π ι κ ρ ί α για το οικογενειακό της δράμα. Όταν διαπιστώνει ότι η θυσία της είναι πια αναπότρεπτη, εκφράζει με κατά­ρες την α γ α ν ά χ τ η σ ή της, ώσπου της θέτουν το εκβιαστικό δίλημμα: ή θα επιμείνει στις εκδικητικές κατάρες ή θα προτιμήσει να βάλει σε κίνδυνο τη ζωή του αδερφοΰ της. Και βέβαια από τη σύγκρουση θα βγει νικητής η α δ ε ρ φ ι κ ή α γ ά π η, ενώ οι κατάρες θα αλλάξουν διατύπωση, για να μετατραπούν ουσιαστικά σε ευχές.

 Κύριο νόημα

-   Για να στεριώσει ένα σημαντικό χτίσμα, είναι απαραίτητο να θυσιαστεί άνθρωπος στα θεμέλια του. Και κατά προέκταση: Για να πραγματοποιηθεί ένα έργο,
χρειάζεται θυσία, μάλιστα τόσο πιο μεγάλη, όσο μεγαλύτερο είναι και αυτό.

 Γλωσσικές παρατηρήσει - Ύφος

-   Στο τραγούδι χρησιμοποιούνται ιδιωματικά στοιχεία, τα οποία όμως δεν είναι
τόσο πολλά ή δυσνόητα, ώστε να το καθιστούν δυσπρόσιτο στο σύγχρονο ανα­γνώστη. Όπως σε όλα τα δημοτικά τραγούδια, κυριαρχεί το ρήμα και το ουσια­στικό, τα επίθετα είναι ελάχιστα, ενώ η σύνταξη είναι παρατακτική, με σύντο­μες προτάσεις. Αξιοσημείωτη είναι η χρήση του δραματικού ενε­στώτα {Μονολογούν, κλαιν, πιάνει, μηνάει, ραγίζεται, χαιρετά, λέει, πιχαει,
παίρνει, ρίχνει, δίνει), ο οποίος δίνει παραστατικότητα και ζωντάνια στην αφή­γηση. Το ύφος του τραγουδιού είναι λιτό (χωρίς γλωσσικά στολίδια και πολ­λούς προσδιορισμούς)· με τη χρήση του διαλόγου και του δραματικού ενεστώ­τα γίνεται ζωηρό και δραματικό, ενώ με τα ασύνδετα γίνεται γοργό.

Σχήματα λόγου

-   Τα όμματα λόγου έχουν αναφερθεί στο σχολιασμό. Εδώ υπενθυμίζεται το
α σ ύ ν δ ε τ ο, που υπάρχει σε πολλά σημεία (στ. 3, 5, 6, 11, 16 κ.ά.).

Ο τρόπος παρουσίασα των προσώπων

-   Πρωταγωνίστρια της ιστορίας είναι η λυγερή και δευτεραγωνιστής ο πρωτομάστορας (αναφέρεται και το πλήθος των μαστόρων και των μαθητάδων). Οι
χαρακτήρες των προσώπων παρουσιάζονται όχι με την περιγραφή του αφηγη­ή αλλά με τη δραματική μέθοδο («δυναμική παρουσίαση»): ο ακρο­ατής αφήνεται να σχηματίσει τη δική του γνώμη για το χαρακτήρα των προ-

τριών (στ. 11, 33-34 και 37-38). Έχει αναφερθεί παραπάνω η επανάληψη στί­χων, το μοτίβο με τα πουλιά που μιλάνε σαν άνθρωποι, ο τυπικός στίχος.